Tagarchief: literatuur

Biesheuvel: De weg naar het licht

image

In mijn strooptocht op zoek naar de boeken van Maarten Biesheuvel krijg ik plotseling de delen 2 en 3 van het Verzameld werk toegeworpen. Ze liggen op de tafel met afgeschreven boeken in de bibliotheek.

Een droom wordt werkelijkheid. Behalve dat ik wekenlang achtereen de tafel afstruin op zoek naar het eerste deel van deze serie. Het ligt er niet. Daarom zoek ik uit welke boeken in dit eerste deel zitten. Zo ontdek ik dat ik de verhalenbundel De weg naar het licht helemaal niet heb.

Als ik hem dan in een kringloopwinkel tegenkom, gaat hij mee. Ik kan mij niet bedwingen en begin te lezen. De wereld in de verhalen van Biesheuvel bestaat uit een uniek universum. Het universum waarin je verdrinkt in de woorden, het verhaal en de personages. Je weet niet altijd waar je bent, maar je laat je meeslepen in de beelden.

Het verhaal ‘De Leeuw van Leiden’ bijvoorbeeld. De verteller is bij een bijeenkomst waar de aanwezigen allerlei boeken en artikelen lezen. Daarna begint een man een lange monoloog over wat 1 iemand wel niet allemaal geschreven heeft.

Ze zijn allemaal van 1 man: Maarten ’t Hart. De verteller wijst de man die de monoloog hield op de schrijver: hij zit te breien in een hoekje van de kamer op een sofa. Het is de Leeuw van Leiden die daar zit.

Dan probeert de verteller te achterhalen waar het geheim vandaan komt. Hoe komt het dat Maarten ’t Hart werkelijk alles leest en daarna bijna dagelijks publiceert over allerlei onderwerpen. Of zoals de verteller aan de Leeuw van Leiden vraagt:

‘Vertel me nou toch eens wannéér je schrijft over al die onderwerpen, andere mensen zouden er met hun dertienen jaren over doen om zoveel te schrijven over aardrijkskunde, antropologie, biologie, economie, geneeskunde, geologie, geschiedenis, godsdienst, huishouding, krijgskunde, kunstgeschiedenis, letterkunde, maatschappijleer, mode, muziek, opvoedkunde, politiek, psychologie, recht, scheikunde, staatskunde, sterrenkunde, techniek, weerkunde, wiskunde, wijsbegeerte enzovoort, ja werkelijk járen zouden dertien mensen bezig zijn met het schrijven van zoveel artikelen over zoveel onderwerpen, zoveel verhalen, zoveel romans…, terwijl jij dat allemaal in je eentje in ééń jaar af kan? Dat grenst aan het krankzinnige. Jouw verschijnsel begint, wat wonderlijkhied betreft, vormen van metafysische onbegrijpelijkhied aan te nemen.’ (179)

Het gesprek begint hierna even wonderlijke, metafysische onbegrijpelijke vormen aan te nemen. Het gesprek fladdert van raaskallen naar de zang van de nachtegaal, naar de colleges van Karel van het Reve. Volgens Maarten ’t Hart zou de verteller de colleges ernstig verstoord hebben:

‘[W]aarom hielp jij altijd de colleges van Karel van het Reve naar de maan door er allerlei kletskoek uit te gooien? Dacht je soms dat wij geïnteresseerd waren in de verhalen van jou over je moeder, je vader, over Rooms en Protestant Kethel, dat wij belangstelling hadden in je zeeverhalen en al die zotte fantasiën?’ (181)

De verteller weerspreekt de opmerking dat de Leidse professor daar niet op zat te wachten. Hij vond het juist heerlijk als ik een deel van die 50 minuten vulde, geeft hij als tegenargument.

Toch wil de verteller graag achter het geheim van de enorme productiviteit van Maarten ’t Hart komen. Daar verliest het verhaal alle grip op de werkelijkheid. De verklaring voor die enorme productiviteit: zijn enorme verliefdheid. Daardoor gedreven vliegt zijn pen over het papier, waarna zijn vrouw alles uittikt en dagelijks de artikelen per post worden verstuurd naar alle media van Nederland.

Het is dat verlies op de werkelijkheid die de verhalen van Biesheuvel iets dromerigs geven. Je raakt de draad regelmatig kwijt of komt er juist verstrikt in te zitten. Het verhaal dat van de hak op de tak gaat en waarbij je alle kanten opschiet. Het beste is dan om stug door te lezen. Als een schip in de storm door te varen, want je komt vanzelf behouden in de haven aan.

J.M.A. Biesheuvel: De weg naar het licht en andere verhalen. 7e druk, 1985. Amsterdam: Meulenhoff, [1977]. ISBN: 90 290 0664 1. 240 pagina’s. [niet meer verkrijgbaar]

Ik vlogde al eens eerder over hem:

Tijd voor de tijd – #50books antwoorden vraag 13

image

Een lastige vraag vorige week, gerelateerd aan het verschuiven van de klok naar de zomertijd. Hoe staat het met het spel met de tijd in de literatuur? Wordt daarin ook naar hartelust een uurtje vooruit of terug gedraaid. En wat betekent het voor de lezer?

Ik was bang dat de vraag te vaag zou zijn, maar ik ben ontzettend blij met de antwoorden. In de reacties geeft ieder een heel eigen invulling. Sommige boekenbloggers gaan zelfs boeken herlezen waar ze goede herinneringen aan koesteren.

Hyperion van Dan Simmons

Voor Niek is het spel met de tijd bij uitstek te vinden in de Science Fiction. De tijdreizen zijn helemaal geschikt in dit genre. Het lijkt hier te horen. Bovendien kan in deze verhalen de tijd op zijn kop worden gezet.

Ze haalt Dan Simmons roman Hyperion aan. De planeet Hyperion laat je hoofd zoemen, stelt ze. Dat zoemen wordt ook veroorzaakt door de tijdtombes waarbij je terug en vooruit in de tijd kunt gaan.

Dat Niek het in haar reactie geen literatuur noemt, doet geen afbreuk aan het gegeven. Het is een prachtverhaal en klinkt vele malen heftiger dan het 1 keer ronddraaien van de grote wijzer op de klok bij de zomertijd.

The Time Traveler’s Wife van Audrey Niffenegger

Boekenblogger Ali moet aan een aantal boeken denken, maar in het bijzonder aan The Time Traveler’s Wife van Audrey Niffenegger. Een tijdreizende liefdesgeschiedenis. Eem intrigerend boek dat soms lastig te volgen is.

Suske en Wiske

Peter herinnert zich de stripboeken van Suske en Wiske bij zijn oom. Daar vindt in het deel De tuf-tuf-club de professor Barabas een teletijdmachine uit. Het geeft de boekenreeks een heel nieuwe impuls. Meteen reizen de Antwerpenaren naar het verleden en vertellen zo de geschiedenis van België, Nederland en nog veel meer andere landen.

Het spel met de tijd doet zeker ook denken aan een indrukwekkende romanreeks als De tandeloze tijd van A.F.Th. van der Heijden. Hier ontworstelt de hoofdpersoon zich aan de tijd door te leven in de breedte. Daarmee laat Van der Heijden dat hij op verschillende manieren invulling geeft aan de tijd in zijn werk.

Omgekeerde tijd

Martha kiest voor The curious case of Benjamin Button van F. Scott Fitzgerald. Ze heeft het boek niet gelezen, maar de film waarin de hoofdpersoon een omgekeerd leven leidt, heeft indruk op haar gemaakt. Ze heeft hem zelfs meerdere keren gezien. Uiteindelijk sterft Benjamin Button als baby.

Ook Martha moet aan boeken met tijdreizen denken. Zij haalt De tijdmachine van Wells aan. Hierin haalt de hoofdpersoon zijn overleden geliefde terug, maar telkens als hij haar redt, verliest hij haar opnieuw. De tijdmachine vraagt het leven van zijn geliefde. Daarmee is het een onmogelijke keuze.

De trein der traagheid van Johan Daisne

Voor Jannie is de boekenvraag van deze week reden om een boek uit haar boekenkast te herlezen: De trein der traagheid van Johan Daisne. Een magische realistisch boek dat 50 jaar geleden grote indruk op haar maakte door het spel met de tijd. Ik vind het onwijs gaaf om te lezen dat door een boekenvraag mensen een specifiek boek oppakken en gaan (her)lezen.

Het boek viel Jannie een beetje tegen, schrijft ze. Ze vindt het nu oubollig taalgebruik en de roman komt een beetje traag over. Dat kan gebeuren met boeken die je vroeger bewonderde en later weer herleest. Maar hetzelfde boek heeft je beïnvloed waardoor je nu ook een andere leeshouding hebt gekregen. Daarom ben ik onder de indruk van het verhaal van Jannie en bijna geneigd een boek van Johan Daisne te gaan lezen.

Lees morgen de nieuwe boekenvraag

#50books

De leesvraag #50books is een initiatief van Peter in 2013. Martha nam het in 2014 over en in2015 ging Peter zelf weer verder. Vanaf de eerste vraag doe ik regelmatig mee. Naar overzicht van alle vragen

DWDD en boeken – #50books antwoorden vraag 10

image

Televisie kijken en boeken lezen lijken 2 dingen die niet zo goed samengaan. Een groot deel van de beantwoorders van deze 10e boekenvraag geeft aan dat ze weinig televisie kijken. Ze slaan liever een goed boek open. En als ze dan televisie kijken, is het een heus boekenprogramma, zoals dat van Wim Brands op zondagmorgen op de VPRO.

De meeste bloggers is ontgaan dat Schuld van Walter van den Berg het Boek van de Maand maart is. Ze kijken het programma niet meer omdat het concept is uitgemolken of omdat ze uitgekeken zijn op de presentator. Dat het de boekenrubriek in het televisieprogramma voor uitgeverijen en boekhandelaren wel erg goed is voor de verkoop, laat ook het artikel zien – heel toevallig – over het Boek van de Maand in DWDD in de Volkskrant van vandaag.

4 vragen bij een boek

Voor Martha is een boek dat bij DWDD het Boek van de Maand is, niet de reden om voor het boek te kiezen. Zij stelt 4 vragen als haar een boek wordt voorgesteld via de bloggersleesclub Een perfect dat voor literatuur. Voor haar is het belangrijk wat er op het kaft staat: de titel, de omslag en de tekst op de achterflap.

Daarmee legt ze wel heel veel bij de marketing van de uitgeverij. De verwachtingen van het omslag en de tekst erop worden bij mij erg vaak teleurgesteld. Misschien is de doorslaggevende vraag: heb ik al eens eerder iets van deze schrijver gelezen? Wat hier de reden is om het werk van een schrijver die ze eerder niet gelezen heeft, wel te kiezen, blijft helaas onopgehelderd.

Plakplaatjes

Een boek met een sticker erop. Het zou verboden moeten worden, vindt Peter. De ontsierende plakplaatjes helpen bij hem niet om een boek te gaan lezen. Dat Schuld van Walter van den Berg een prachtig boek is, is voor hem niet omdat het in DWDD het boek van de maand is. Hij kent het allang als mede-oprichter van de uitgeverij waar het boek van Walter van den Berg is verschenen.

Voor Peter zijn vrienden en een selecte groep bloggers bepalend voor de boeken die hij leest. Hij laat zich zeker beïnvloeden maar niet door televisieprogramma’s waarvan het concept is uitgewerkt. Overigens viel ik zelf ook na een jaar of 2 af. Wat de schrijver van het citaat over DWDD zegt, schreef ik jaren geleden al.

Bijna nooit teleurgesteld

Volger en collega Renata heeft zich bijna nooit laten teleurstellen door de boeken die de boekhandelaren in DWDD aankondigen. Meestal zijn het boeken die haar aanspreken en waar ze nog altijd met plezier aan terugdenkt. Met uitzondering van het boek In het licht van wat wij weten van Zia Haider Rahman.

Tikkende plaat

Blogger Ruud heeft een hekel aan tikkende platen. Zit in het televisieprogramma DWDD de kracht in de herhaling. Ruud vindt het hinderlijk, net als het uitmelken van een naam: de maniertjes van Matt Hijs. Hij laat zich niet beïnvloeden door de keuze van 4 willekeurige boekverkopers. O ja, en zijn mening over Schuld? Als medeoprichter van de uitgeverij heeft hij het boek al gelezen en zijn oordeel al geblogd.

Wim Brands

Blogger Jannie laat zich niet beïnvloeden door DWDD, al is het omdat ze niet zoveel televisie kijkt. Wel kijkt ze trouw naar het boekenprogramma van Wim Brands. Ze vindt hem een fijne interviewer die zich in schrijver en boek verdiept heeft. Verder haalt ze meer informatie uit recensies op internet. Al spreken niet alle bloggers haar evenveel aan en blijft er een select groepje blogs over die ze graag volgt.

Oprah Winfrey

Ook boekenblogger Ali is klaar met DWDD, ze volgt het evenmin. Voor haar is het boek zelf veel belangrijker: wat staat er op de omslag en spreekt dat je aan? De kwalificatie boek van de maand doet haar niks. Overigens is het idee van zo’n uitverkiezing ouder dan je denkt. Oprah Winfrey heeft al jaren geleden een Book club in haar televisieprogramma gelanceerd.

Onder ogen

Niek kijkt eveneens liever naar het boekenprogramma van Wim Brands van de VPRO, dan zich mee te laten nemen in het dagelijkse DWDD. Buiten het feit dat ze het laatste ook minder goed kent, laat zich niet leiden door televisieprogramma’s. Zij leest een boek als het haar onder ogen komt en ze enthousiast wordt, op welke manier dan ook.

Geen boek voor u

Blogger Fokke laat zich leiden door meer dan een televisieprogramma. Wat hem opvalt bij de keuze voor Boek van de Maand is dat de boekhandelaren het altijd roerend met elkaar eens zijn. Want kiest de boekhandelaar niet heel toevallig een schrijver die die week in zijn boekhandel komt signeren?

Nee, Fokke laat zich adviseren door zijn eigen boekhandelaar. En deze weet dat hij niet te vaak mag komen met een verkeerde tip. Daarom trekt hij zich meer aan van de opmerking ‘Nee, dat is geen boek voor u’, dan van een iets te enthousiaste aanbeveling.

Lees de volgende boekenvraag

#50books

De leesvraag #50books is een initiatief van Peter in 2013. Martha nam het in 2014 over en in2015 ging Peter zelf weer verder. Vanaf de eerste vraag doe ik regelmatig mee. Naar overzicht van alle vragen

Walgelijk dik

image

In de roman De ochtendgave van A.F.Th. van der Heijden ontmoet Caspar Sonmans 6 jaar na de huwelijksnacht zijn vrouw Sara in de kamer van de Franse ambassadeur Ezechiël Caloyanni, markies van Lavandes. Caspar heeft een raadselachtig briefje ontvangen van de ambassadeur waarin hij schrijft dat de secretaris de betaalde boetes omdat zijn vrouw niet thuis was, terugkrijgt.

In de diplomatenkamer staat achter het gordijn niet de ambassadeur zoals hij verwacht, maar zijn vrouw:

Ze was het, en ze was het niet. Haar lichaam kwam me ronder en vleziger voor dan ik me herinnerde, maar dat kon aan de kledinglagen liggen. (170)

Haar donkere haar is vaalblond, volgens Sara met hulp van de kamenierster:

‘Ik laat haar emmers licht bier drinken, dat ze dan weer uitplast… om mijn haar te bleken. Blond voor blond, noemen we dat. Het riekt wel, door de mout.’ Sara grinnikte. ‘De juffer klaagt dat ze zo aankomt van al dat bier.’ (172)

Hier past Van der Heijden een mooi staaltje weetjes uit de geschiedenis in zijn roman. Hoe blondeerde men in de 17e eeuw het haar: met de plas van bier. De laatste opmerking is natuurlijk 21e eeuwse humor in een roman die speelt in de 17e eeuw.

Caspar ziet dat zijn vrouw is voller geworden. Hij vindt het weelderige vlees mooi. Ze zijn in gesprek over de situatie, de geboorte van hun kind, Etienne die op een dag voor zijn deur stond en die Sara bij hem heeft laten afleveren. Ze vindt dat hun zoon door hem moet worden opgevoed. Een bijzonder verhaal.

Tot haar nieuwe postuur onderwerp van gesprek wordt. Ze probeert de trouwjurk aan te trekken omdat ze iets minder opvallends zoekt voor de ontsnapping. A.F.Th. van der Heijden weet Sara als een typisch hedendaagse vrouw te laten spreken over haar nieuwe figuur.

De stof viel niet langer ruim en soepel over haar boezem en heupen: ze moest zich er echt in wringen.
‘Ik ben walgelijk dik geworden.’
‘Rijper.’
‘Zie je wel, je vindt me een vetzak.’ Ze stond met een boos gezicht voor de spiegel te draaien. (196)

Net als de eerdere grap over de kamenierster zou een vrouw in 1678 nooit zoiets over zichzelf zeggen. Hier sijpelt de 21e eeuw in het verhaal. Niet erg, vooral erg grappig hoe een historische roman ook veel verteld over de tijd waarin we nu leven.

Het is het spel dat A.F.Th. van der Heijden speelt met zijn personages, het verhaal en met de lezer. Een verrukkelijk spel. Het spel van een schrijver van formaat. Dat maakt ook dat De ochtendgave een roman is om van te genieten.

A.F.Th. van der Heijden: De ochtendgave. Roman. Amsterdam: De bezige bij, 2015. ISBN: 978 90 234 5776 3. 304 pagina’s. Prijs: € 23.90. Bestel

Honolulu King

image

De roman Honolulu King van Anne-Gine Goemans is een bijzondere roman. Het behandelt een heftig onderwerp: de Tweede Wereldoorlog en de periode daarna in Nederlands Indië.

Vooral de periode na de capitulatie van de Japanners en het uitroepen van de Indonesische onafhankelijkheid door Soekarno, kenmerkt zich door veel geweld tegen Nederlanders en Indo’s.

Bersiap-tijd

Er is niet zoveel geschreven over deze door Nederlanders genoemde ‘Bersiap-tijd’. De term bersiap komt van Soekarno’s oproep aan de Indonesische bevolking: ‘Weest paraat’. In deze chaotische periode na het uitroepen van de Indonesische onafhankelijkheid, zouden zo’n 3500 Nederlanders op geweldadige wijze zijn omgekomen.

De roman De walgvogel van Jan Wolkers verhaalt over de opvolgende periode van de politionele acties waarbij Nederlandse militairen orde op zaken proberen te stellen. Dat dit met minstens zoveel geweld gepaard is gegaan, staat buiten kijf.

Heftige periode koloniale geschiedenis

De roman Honolulu King van Anne-Gine Goemans besteedt op een andere manier aandacht aan deze buitengewoon heftige periode in de Nederlandse koloniale geschiedenis. Al is er veel verdeeldheid over hoeveel Nederlanders nu precies zijn omgekomen, er is veel gebeurd tijdens de Tweede Wereldoorlog en in het machtsvacuüm na de Japanse capitulatie.

Anne-Gine Goemans geeft dit gedeelte van de Nederlandse geschiedenis erg mooi vorm in haar roman. Ze vertelt het verhaal van de muzikant en eigenaar van een toko Hardy Hardy.

identiteit

Zijn kleindochter Synne worstelt met haar identiteit en wil vooral het verhaal van haar opa weten. Ze verdiept zich in de eindeloze hoeveelheid cassettebandjes met interviews die Hardy heeft afgenomen bij mensen die de oorlog en de Bersiap-tijd hebben gemaakt in Indonesië.

Het zijn indrukwekkende verhalen die de verteller afwisseld met het verhaal van Hardy Hardy zelf. Onderwijl strijdt de 80-jarige man met de ziekte van zijn vrouw en probeert hij erkenning te vinden door zich aan te sluiten bij de loge van vrijmetselaars in zijn woonplaats Haarlem. Zijn vader John Hardy is al ver voor de oorlog lid van de vrijmetselarij in Malang:

De enige plek in de hele kolonie waar alle bevolkingsgroepen samenkwamen en gelijk waren. Zijn vader zag het als een morele plicht om de wereld van de gelijkwaardigheid van alle mensen te doordringen. (59)

Het verwerven van het lidmaatschap van de vrijmetselarij wordt Hardy Hardy’s nieuwe doel. Daarnaast vindt hij troost in de muziek. Hij is de steelgitarist in de band Honolulu Kings. Ze spelen Hawaïmuziek en hij wil graag weer optreden met zijn oude groep. Zo probeert hij de oude groep weer nieuw leven in te blazen.

Alles staat in dienst van zijn verleden, een verleden dat hij verzwijgt en misschien wel meer verzwijgt dan anderen beseffen. Anne-Gine Goemans weet het te verpakken in een verhaal dat opa en kleindochter bij elkaar brengt. Twee generaties die verder van elkaar staan dan ze zelf vermoeden, maar ze staan allebei sterk in het leven.

Anne-Gine Goemans: Honolulu King. Amsterdam: Ambo/Anthos. ISBN 978 90 414 2522 5. Prijs: € 19,99. 348 pagina’s. Bestel

Een perfecte dag voor literatuur

Dit is mijn bijdrage over Honolulu King van Anne-Gine Goemans. We lezen dit boek bij Een perfecte dag voor literatuur van notjustanybook.nl. Lees de bijdragen van anderen in de reacties.

Fennek de feniks

image

A.F.Th. van der Heijden staat erom bekend hoe hij het verhaal naar zijn hand zet. Hij doet dit om een kenmerkende wijze, met humor en soms een beetje theatraal. Dat krijgt hij ook mooi voor elkaar in de historische roman De ochtendgave doet hij dat bijna op elke pagina.

Ik kan daar erg van genieten. Soms is het vergezocht hoe A.F.Th. van der Heijden het verhaal vormgeeft. Dit doet hij bij bijvoorbeeld met de ganzenveer die de ik-verteller en hoofdpersoon moet kopen op de markt voor de ambassadeur Caloyanni.

Caspar loopt samen met graaf d’Estrades lopen samen op de markt en komen een ganzenverkoper tegen. De grote veer die d’Estrades in zijn hand vasthoudt, is wel geschikt, verwacht hij. De jongen vertelt de graaf van welke gans de veer afkomstig is:

‘Bij een gevecht met de hond is hij met zijn achterste in de gloeiende as beland. Zijn verschroeide veren… het stonk ontzettend. Hij had zijn gat verbrand, en dat wilde niet meer beter worden. Het etterde. Toen heeft mijn vader hem de nek omgedraaid. Maar zijn veren waren weer helemaal gaaf geworden.’ (108)

De graaf ziet het verband wel tussen Fennek en Phénix. Met een veer van zo’n gans wil hij de vrede straks wel ondertekenen. Caspar Sonmans hoopt dat de vrede snel getekend wordt en dat hij nog voor middernacht zijn Sara terugkrijgt.

Zoals het hoort in een roman van Van der Heijden, haalt de verteller dit gegeven regelmatig aan. Zoals op het moment van de ondertekening, waarbij hij spreekt over:

een dikke pen uit het verschroeide achterste van de gans Fennek, pardon Phénix. (154)

Als de ambassadeur, Ezechiël Caloyanni, markies van Lavandes, de veer krijgt, weet hij de veer uit de kont van Fennek tot een pijpenragger te friemelen. De gans mag uit zijn as verrezen zijn, zijn veer lijkt niet lang stand te houden en is nog voor het ondertekenen van de vrede in een onbeduidend vod veranderd.

De verteller vraagt zich op dat moment af wie er eigenlijk uit zijn as herrijst. Is het de Franse haan of de Hollandse leeuw? Caspar herinnert zich een briefpassage van zijn vrouw, van de PFV, die zich had toegelegd op het vernietigen van de haan:

Mocht de Nederlandse leeuw het onderspit delven, laat hem dan als gouden honingraat een nieuw leven beginnen. (160)

Een mooi citaat uit de historische documenten waarmee A.F.Th. van der Heijden de geschiedenis weer laat terugkeren in de roman. Zo bespeelt hij op een humoristische manier de geschiedenis en bedt zijn verhaal op aantrekkelijke wijze in de historie. Ik kan van zulke elementen in een verhaal echt genieten.

A.F.Th. van der Heijden: De ochtendgave. Roman. Amsterdam: De bezige bij, 2015. ISBN: 978 90 234 5776 3. 304 pagina’s. Prijs: € 23.90. Bestel

De beul

image

De roman De ochtengave van A.F.Th. van der Heijden opent magistraal:

De beul werd ongeduldig. Het snelrecht liet nog tijd voor inwilliging van een laatste wens van de terdoodveroordeelde: het losmaken van zijn hemdsknopen. (9)

Het is 1705. Nijmegen. Ik lees hier de opening van een historische roman die met een harde knal je in het verhaal trekt. Op een schavot de doodstraf voltrekken voor oud-burgemeester Rouskes. Hij heeft het stadhuis overvallen om zijn oude plaats op te eisen bij het nieuwe bestuur.

De gemeentesecretaris Caspar Sonmans krijgt van zijn oude baas de gouden knopen van zijn overhemd. Dan rolt de kop:

Er was geen bloedspoor. De zwaardhouw was door de beul zo perfect uitgevoerd dat zowel aan de zijde van de romp als aan die van het hoofd de hals een gaaf snijvlak vertoonde, roze en wit en blauw gemarmerd. Als de situatie niet zo droevig was geweest, had ik er als voormalig student van de Snijkamer misschien wel waardering voor op kunnen brengen. Anatomisch vakwerk. (15)

Een mooie combinatie van de rol van de beul als medicus, zoals in het boek over de beul van Neurenberg naar voren komt. A.F.Th. van der Heijden weet hem treffend op te voeren in zijn plastische beschrijvingen. Het bloed vloeit en het losgeslagen hoofd druipt.

A.F.Th. van der Heijden: De ochtendgave. Roman. Amsterdam: De bezige bij, 2015. ISBN: 978 90 234 5776 3. 304 pagina’s. Prijs: € 23.90. Bestel

Bedompte sfeer

image

Van der Heijden weet in zijn historische roman De ochtendgave de dreiging overal in te leggen. Daarmee creërt hij een bedompte sfeer van een stad aan de vooravond van een bezetting. Het is 9 juli 1672 en Caspar en zijn bruid Sara vieren hun huwelijk. Door de gevechtshandelingen is het al bescheiden, maar na 3 jaar wachten, wil Caspar nu eindelijk trouwen.

Onhandige opmerking

Er valt een glas wijn over de trouwjurk en een vriend maakt en onhandige opmerking als hij toast op de overleden verloofde van de bruid. Allemaal aspecten die de beklemmende sfeer benadrukken. De huwelijksnacht mondt uit in spannende scènes, waarbij Van der Heijden zich tot in de kleinste details het jaar 1672 naar binnenhaalt.

Ik pelde alle lagen wit van haar onderlijf. De kanten kast met de baleinen, waarin haar boezem zat opgeborgen, dat kwam later wel. Eerst mijn wang vlijen tegen wat in het anatomische leerboek op de Kwartierlijke het opperste gedeelte der Vrouwelijkheydt werd genoemd. Een weinig kroeser en hoger uytsteekende als de rest, werdt het den Venus-berg benaamt. (53/54)

Huwelijksnacht

Het huwelijk wordt in de huwelijksnacht geconsumeerd nog voordat in de ochtend de Franse troepen de stad overmeesteren. Vlak voor de vrijpartij arriveert een brief voor Sara die ze na lezing verbrandt. De inhoud komen we niet te weten. In de ochtend wil Caspar zijn ochtendgave geven, maar eerst een andere. Ze is tot ‘blasens toe vermoeyt’, antwoordt ze. Ze moet weg en verdwijnt.

Hij ziet haar niet meer terug. Pas veel later ontdekt hij haar in de brieven die hij als secretaris op de ambassade van de Staten-Generaal leest bij de vredesonderhandelingen. Het gaat om de PFV, waarmee hij onderhandelt over vrede.

Vrouw terugkrijgen

Pas na de vrede wordt hij door de Franse ambassadeur ontboden om het betaalde geld voor zijn vrouw terug te krijgen. Hij treft haar tot zijn verrassing. Ze is de maîtresse van de ambassadeur Caloyanni, ontdekt Caspar.

Een schokkende ontdekking met nog veel schokkender gevolgen. Daarmee weet A.F.Th. een prachtige spanning op te bouwen en geeft de geheimen van het verhaal langzaam prijs. Ochtendgave is daarmee een historische roman geworden die een prachtig gedeelte van de Vaderlandse geschiedenis behandelt: de periode van het rampjaar 1672 tot aan de Vrede van Nijmegen, waarmee pas echt de Fransen uit de Nederlanden vertrokken.

A.F.Th. van der Heijden: De ochtendgave. Roman. Amsterdam: De bezige bij, 2015. ISBN: 978 90 234 5776 3. 304 pagina’s. Prijs: € 23.90. Bestel

Ochtendgave

image

A.F. Th. van der Heijden en een historische roman, het leek mij een onmogelijke samensmelting. Ik las jaren terug over het voornemen een historische roman over Nijmegen te schrijven. Een nutteloze opgave, vond ik.

Tandeloze tijd

Waarom legt hij zich niet toe op zijn beste cyclus: De tandeloze tijd? Alle boeken die in deze cyclus zijn verschenen, liggen prachtig in elkaars verlengde en spelen met de werkelijkheid zoals alleen Van der Heijden dat kan.

Dat boek in die cyclus verschijnt binnenkort. Het zal niet lang meer duren of een nieuwe vuistdikke roman met de titel Kwaadschiks zal uitkomen. Van der Heijden verraste afgelopen najaar met de lang geleden toegezegde historische roman over Nijmegen: De ochtendgave.

Vrede van Nijmegen

De roman speelt in het Nijmegen rond de Vrede van Nijmegen in 1678. Deze vrede vormde ook aanleiding voor de opdracht die Van der Heijden kreeg van de gemeente Nijmegen. Dat de opdracht voor de novelle uitdijde tot deze roman, lijkt vanzelfsprekend bij Van der Heijden te horen. Hij stort zich op een onderwerp en zo ontstaat een roman.

En wat voor een roman. Het is een prachtig verhaal geworden van liefde, passie en erotiek. Wat een boek. Ik heb het soms met rode oortjes gelezen, andere keren voelde ik het verlangen en het verdriet van de ik-verteller en hoofdpersoon Caspar Sonmans.

Laatste kwart 17e eeuw

Hij neemt ons helemaal mee naar het Nijmegen in het laatste kwart van de 17e eeuw. De stad wordt overmeesterd door de Fransen op 10 juli 1672. De Fransen blijven maar liefst 6 jaar in de stad en zullen pas in 1678 verdwijnen met de vrede van Nijmegen.

In de roman De ochtendgave vertelt Caspar Sonmans het verhaal van hem en zijn vrouw Sara aan zijn zoon Etienne. Het is 1705 en de oud-burgemeester van de stad is net onthoofd door de beul. Etienne wil van zijn vader het verhaal van zijn moeder horen. Het verhaal van iemand van 54 jaar oud:

Oud maar nog niet der dagen zat, daar kwam het ongeveer op neer. Ofschoon, dat laatste verdiende enige nuancering. Precies zevenentwintig jaar geleden hield mijn leven op – niet mijn bestaan. Sindsdien leefde ik voort. Ik kon nooit meer der dagen zat geraken, omdat die zatheid al op 10 augustus 1678 bereikt werd. (19)

Meer dan 6 jaar eerder, op 9 juli 1672 trouwt Caspar met Sara. Het is de dag voordat Nijmegen onder de voet wordt gelopen door de Fransen. De kogels vliegen over en weer tussen de Franse troepen en de verdedigers van de stad. De Catherinaklok van de Stevenskerk luidt. Het gevaar is overal.

A.F.Th. van der Heijden: De ochtendgave. Roman. Amsterdam: De bezige bij, 2015. ISBN: 978 90 234 5776 3. 304 pagina’s. Prijs: € 23.90. Bestel

De ringen van de hel

image

Dantes hel is opgedeeld in ringen. In het voorportaal zitten de onverschilligen of slappelingen, daarna volgt de dodenrivier de Acharon. Hier voert de klassieke veerman Charon de doden naar het hiernamaals. Bij Dante is het een dringen van mensen om aan boord te kunnen.

Na het voorportaal komen de ringen. De hel is opgedeeld in 9 cirkels die op hun beurt weer zijn opgedeeld in kringen. Overigens gebeurt dit aanvankelijk niet. In de bovenste cirkels zijn veel zondaars gestopt, zoals de onwetenden in de eerste cirkel.

Cirkel van de onwetenden

Deze cirkel van de onwetenden is veruit het grootste en lijkt de meeste zielen te bevatten. Hier komt Dante veel bekenden tegen, zoals de klassieke auteurs als Homerus en de filosofen Socrates en Plato.

Meer de diepte in, worden de zonden ook heftiger. Ook hier speelt Dante een uiterst fijnzinnig spel met de structuur. Zelfs als het gaat om zonden, deelt hij ze fijner en grover in. Zo spelen van de 2e tot en met de 7e cirkel de onmatigen en geweldadigen een rol.

De 8e cirkel

Dan komen Vergilius en Dante dieper in de 8e cirkel die op zijn beurt is opgedeeld in 10 grachten. Hier zitten de bedriegers. Net als in de 9e cirkel. In deze cirkel, vlakbij Lucifer, zitten de verraders, waaronder Judas die Jezus verraden heeft.

Deze uiterst gedetailleerde indeling heeft Dante ontleent uit een aantal legendes rond de profeet Mohammed. De geoloog Salomon Kroonenberg schrijft dit in zijn boek over de mythologie en geologie van de onderwereld: Waarom de hel naar zwavel stinkt.

Lees volgende week het verhaal van Dante de Arabier.

Meer over het Dante-project