Tagarchief: paul theroux

In het spoor van Don Quichotte

Ben ik zo’n liefhebber van Paul Theroux, wereldreiziger, hebben we in Nederland onze eigen globetrotter. Het is de Floortje Dessing van de literatuur: Cees Nooteboom. Een reisschrijver van formaat, dat bewijst zijn laatste boek wel. In het spoor van Don Quichotte is een prachtige bloemlezing met mooie reisverhalen.

Het titelverhaal vertelt over de zoektocht naar de sporen van Don Quichotte. Cees Nooteboom vindt meer sporen van het boek dan van de schrijver Cervantes. De molens zijn echt reuzen geweest in de verbeelding van de schrijver, stelt hij. Het geeft een mooie kijk op literatuur.

Cees Nooteboom reist schrijvers en hun verhalen achterna. Hij heeft de drang om alles vast te leggen! Het notitieboekje is daarbij een onmisbaar instrument. Hij verzucht in het essay ‘Gantheaume Point. Notities als labyrinth’ hoe hij voor de ontmanteling de bibliotheek van Borges bezoekt.

Alle boektitels die hij ziet, probeert hij nog vast te leggen in zijn notitieboekje:

[P]agina na pagina vulde ik met de merkwaardigste, stoffigste, nu onachterhaalbaar geworden titels, ik had het gevoel dat ik tegen de tijd schreef; een dag later zouden al die kasten leeg zijn en ik besefte dat ik dan wel de laatste geweest zou zijn die de bibliotheek van Borges gezien had. (56/57)

Nooteboom is zo druk met noteren dat hij vergeet te kijken! De schok is dan ook groot als hij het notitieboekje verliest. Het exterieure geheugen verdwijnt ergens in een overvolle stadsbus van Buenos Aires.

Je proeft als lezer hoe hij nog altijd van deze verdwijning, meer dan 30 jaar geleden, last heeft. Het verdriet om de teloorgang van iets dat hij probeerde vast te leggen wat op haar beurt ook verdwenen is. Zou iemand die dit boekje vindt, begrijpen wat erin staat? Cees Nooteboom beseft maar al te goed dat de krabbels nauwelijks te ontcijferen zijn en helemaal niet te begrijpen.

Cees Nooteboom: In de sporen van Don Quichotte. Amsterdam, Antwerpen: De Bezige Bij, 2016. ISBN: 978 90 234 4832 7. Prijs: € 15,00. 128 pagina’s.Bestel

Slavernij en Burgeroorlog

img_20160731_192304.jpgEen reis door het Zuiden van Amerika, brengt automatisch 2 verhalen aan het licht. Het verhaal over de Amerikaanse Burgeroorlog en het verhaal over de slavernij. Beide aspecten zijn nauw met elkaar verbonden. Het ene komt voort uit het andere. Zonder de discussie over de afschaffing van de slavernij, zou er ook niet een Burgeroorlog zijn geweest.

2 verhalen in 1

Ook in Het diepe Zuiden van Paul Theroux komen beide aspecten van de Amerikaanse samenleving in het Zuiden aan bod. De Amerikaan uit het Zuiden verschilt van de Amerikaan uit het Noorden. Net als dat de slavernij nog altijd zichtbaar is. Bijvoorbeeld als je kijkt naar de leefgebieden van de zwarten. Zoals bijvoorbeeld als hij Cynthia Burton ontmoet en het katoengebied de Zwarte Gordel spreekt: zwart vanwege de vruchtbare grondm zwart vanwege de mensen.

Het verleden was niet dood, en niet voorbij. Cynthia was zelf zwart en legde de demografie van de Zwarte Gordel van nu uit door te verwijzen naar de slavernij, een herinnering die kon worden bezocht omdat de gevolgen nog steeds aanwijsbaar waren. (98)

De zwarte bevolking leeft gescheiden van de blanke in de minder vruchtbare gebieden. Ook beschikken ze stelselmatig over minder grond. Net als dat ze vaak achtergesteld worden. Al is dat moeilijk te bewijzen en wordt het vaak weggemoffeld. Daarom zijn de rellen in Dallas zo goed uit te leggen. Zwarte mensen worden in het Zuiden van de VS vaak achtergesteld.

Pijnlijke historie

Paul Theroux legt de pijnlijke historie bloot in zijn nieuwe reisboek. Hij bezoekt beide kampen en merkt hoe sterk de werelden gescheiden zijn. Een verhaal van achtergesteld zijn en een leven in armoede. Vaak veroordeeld zijn vanwege je huidskleur, waarbij de grote gemene delers – geloof en vuurwapens – eerder voor verdeeldheid zorgen dan voor eenheid.

Paul Theroux: Het diepe Zuiden, Vier seizoenen op tweebaanswegen. Met foto’s van Steve McCurry. Oorspronkelijke titel: Deep South. Nederlandse vertaling: Miebeth van Horn. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2016. ISBN: 978 90 450 3051 7. Prijs: € 34,99. 508 pagina’s. Bestel

Bill Clinton

img_20160731_192320.jpgDe Amerikaanse oud-president Bill Clinton komt uit het Zuiden, merkt Paul Theroux op in zijn nieuwste reisboek Het diepe Zuiden. De president werd geboren in het plaatsje Hope, in het zuidwesten van Arkansas.

Hot Springs

Bill Clinton zat nog in de buik van zijn moeder toen zijn vader William Blythe verongelukte. Later trouwde zijn moeder met de ‘luie zuipschuit’ Roger Clinton en verhuisden ze naar het 150 kilometer verderop gelegen Hot Springs.

Paul Theroux haalt de schrijver uit Arkansas, Jay Jennings aan als hij het over de rassenscheiding heeft die Bill Clinton zich zou menen te herinneren in zijn autobiografie My life. Het zou vooral om sepiakleurige en nostalgisch gekleurde herinneringen gaan.

Zwijgen

Zo schrijft de Amerikaanse president over roomijsjes, pittige kaasburgers, appeltaart, films en bioscopen. Over het ‘echte’ onderwerp, de rassenscheiding, zwijgt Clinton in alle talen:

[H]ij zegt er niet bij dat de balkons en de achteringang van die bioscopen voor zwarten waren; dat motels en restaurants gesegregeerd waren; dat die zwarte buurt van Hot Springs ellendig arm en vervallen was. (398)

Paul Theroux rijdt met zijn auto door de andere kant van de stad waar Bill Clinton woonde. Hier ziet hij dat het 50 jaar later nog steeds arm en overduidelijk verwaarloosd is. Langston lijkt op een zwarte ‘lokasie’ in een buitenwijk van Johannesburg.

Grote projecten

Het is de kritiek die Paul Theroux heeft op de oud-president van de Verenigde Staten. Waarom zet het ‘Clinton Global Initiative’ zich in voor grote projecten in India en Afrika, maar verwaarloost het de arme mensen in eigen land? Het is een vraag die regelmatig terugkeert in Paul Theroux’ Het diepe Zuiden: waarom zoveel aandacht voor armoede in de wereld, terwijl de bevolking in eigen land bittere armoede lijdt?

Liever geen Bill Clinton

Het antwoord vindt hij niet. Al merkt Paul Theroux dat ze in het Zuiden Clinton liever niet zien komen:

‘Als CLinton hier kwam,’ zei Andre, ‘zouden die ouw jongens zeggen: “Waarom kom je hier? Waarom wil je dingen veranderen?”‘ Hij keek de kamer rond voor bevestiging en kreeg de knikjes die hij had verwacht. ‘Daarom doet hij dat niet.’ (463)

Zou Bill Clinton nu speciaal voor zijn vrouw gaan afreizen naar het Zuiden? Ik vraag het mij af. In het Zuiden hebben ze Bill Clinton namelijk door.

Paul Theroux: Het diepe Zuiden, Vier seizoenen op tweebaanswegen. Met foto’s van Steve McCurry. Oorspronkelijke titel: Deep South. Nederlandse vertaling: Miebeth van Horn. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2016. ISBN: 978 90 450 3051 7. Prijs: € 34,99. 508 pagina’s. Bestel

Het n-woord

img_20160731_192241.jpgHet verhaal waar Het diepe Zuiden van Paul Theroux vooral over gaat is het verhaal van de zwarte bevolking. Elke benaming die je deze bevolkingsgroep geeft is teveel. In het indrukwekkende essay waarmee Paul Theroux het eerste deel van zijn reisverslag afsluit, is tekenend: ‘Intermezzo: Het taboewoord’. Het sluit naadloos aan bij onze discussie over Zwarte Piet.

Taboewoord

Het draait om het n-woord, het woord ‘neger’ of ‘nigger’. Het betekent niet veel meer dan ‘zwart’ maar is heel zwaar beladen. Een blanke mag het woord niet over zijn lippen laten gaan:

Mijn ouders verafschuwden het woord, ook dat soort conventioneel gebruik ervan. Ze beschouwden het terecht als racistisch en als blijk van benepenheid en onwetendheid van de gebruiker. Ik kan geen enkel ander woord in het Engels bedenken dat zo’n kracht heeft: dat woord uitspreken is zoiets als vuurspuwen. Het woord zelf is historisch gezien een neerbuigend synoniem voor slaaf en impliceert een inferieur, zelfs minder dan menselijk wezen. (153)

Het is vooral de historie die op het woord drukt en die blanke mensen in verlegenheid brengt. Terecht. Het is ook verschrikkelijk wat er in het verleden is gebeurt. De hele slavenhandel. Het misbruiken van mensen om er rijk van te worden. Het letterlijk over lijken gaan om er nog meer winst uit te halen.

Rappers

De enige die het woord ongegeneerd mogen gebruiken, zijn de zwarten zelf. De donkere rappers bedienen zich in hun raps gretig van dit woord waarbij blanken hun maag voelen draaien van schaamte. Het woord geeft deze rappers macht. Macht om als enige te spreken over ‘nigger’ of ‘nigga’. Op het moment dat een blanke dit woord gebruikt, kun je hem beschuldigen van racisme. Op het moment dat een zwarte rapper erover zingt, is hij een held die het taboe durft aan te snijden.

[R]appers hebben op basis van dit woord een exclusief zwart outlaw-priesterschap gecreëerd, terwijl ze wel de goedkeuring van blank publiek willen voor hun muziek. Maar er is niet één blanke in Amerika die de woorden van deze met slang beladen songs in het openbaar zou kunnen herhalen zonder baan en reputatie op het spel te zetten en mogelijkerwijs zelfs het risico te lopen te worden beschuldigd van poging tot racistische ophitserij. (159)

Het brengt de blanken op een achterstand. De kritische opmerking die Paul Theroux er meteen bij maakt is dat het taboe vooral geld oplevert voor de rappers. Toch laat de reis van Paul Theroux zien dat in Het diepe Zuiden racisme nog iets alledaags is. De samenleving is een gescheiden samenleving waarbij blanke en donkere mensen elkaar vermijden en ook een sterke afkeer van elkaar hebben.

Rellen in Dallas

Paul Theroux slaat de spijker op zijn kop. Dat is ook terug te zien in de recente rellen in Dallas, waarbij de rassenstrijd weer volledig lijkt te zijn opgelaaid.

Paul Theroux: Het diepe Zuiden, Vier seizoenen op tweebaanswegen. Met foto’s van Steve McCurry. Oorspronkelijke titel: Deep South. Nederlandse vertaling: Miebeth van Horn. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2016. ISBN: 978 90 450 3051 7. Prijs: € 34,99. 508 pagina’s. Bestel

Vuurwapens en het Zuiden

img_20160731_192202.jpgElk seizoen dat Paul Theroux Het diepe Zuiden bezoekt, gaat hij ook naar enkele van de vele wapenbeurzen die er in deze staten van Amerika worden gehouden. Het zijn bijzondere bezoekjes, want heel veel scheidt de blanken en de zwarten in het Amerikaanse Zuiden, maar ze hebben 1 overeenkomst: de liefde voor het vuurwapen.

Zo bezoekt hij de beurzen in Charleston en Natchez. Hij ontdekt terwijl hij daar rondloopt dat het helemaal niet om wapens gaat, maar om iets anders. Het is een stemming waar hij aanvankelijk geen grip op krijgt, tot hij ontdekt waar het echt om draait:

Het ging niet over vuurwapens, niet over munitie, niet over messen. Het ging over lood in een veronderstelde vijand pompen. De stemming kwam tot uitdrukking in de manier waarop deze lui liepen en spraken: ze voelden zich belegerd, verzwakt, tegen de muur gedreven. (126)

Misschien is dit gevoel wel ouder dan je zou vermoeden. Paul Theroux vermoedt dat dit teruggaat tot de Burgeroorlog. Door deze oorlog en alles wat erna gebeurt is, voelen ze zich onderdrukt.

Die onderdrukking proef hij een seizoen later als hij op de wapenbeurs in Southaven rondloopt. Het is net een paar weken geleden dat op een basisschool in NewTown in Connecticut 20 leerlingen en 6 leerkrachten heeft vermoord met een aanvalsgeweer. De sfeer op de wapenbeurs is eveneens drukkend.

De prijzen zijn in die paar maanden tijd gigantisch gestegen. Als Paul Theroux bij een handelaar vraagt hoe het komt dat de AK’s die hij ziet liggen ineens 2.000 dollar kosten in plaats van 1.500 een paar maanden terug.

‘Dat komt door Obama,’ zei hij. ‘Zie je dit schatje?’ Hij tilde een plastic aanvalsgeweer op en gaf me het aan. ‘Die kostte eerst tweehonder dollar. Na het verbod steeg hij naar vijfhonderd. Met al dat geklets over de schietpartij op school wordt die prijs vast en zeker nog hoger. Voor je het weet, kost-ie duizend.’ (246)

Op deze bazaar vindt Paul Theroux voornamelijk gelijkgestemden. Het is een sociaal gebeuren waarbij de mensen elkaar vinden. Het draait niet zozeer om het schieten, maar veel meer om het bezit van een vuurwapen. De dreiging dat hun recht in gevaar komt, is genoeg om zich nog sterker te verenigen en in opstand te komen tegen de overheersing van het Noorden.

Paul Theroux: Het diepe Zuiden, Vier seizoenen op tweebaanswegen. Met foto’s van Steve McCurry. Oorspronkelijke titel: Deep South. Nederlandse vertaling: Miebeth van Horn. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2016. ISBN: 978 90 450 3051 7. Prijs: € 34,99. 508 pagina’s. Bestel

Treinreiziger in auto

img_20160731_192143.jpgPaul Theroux heeft mijn aandacht gekregen door zijn prachtige treinreizen. Ik las ze allemaal, De grote spoorwegcarrousel, De oude Patagonië-expres, China, per trein , De grote spoorwegcarrousel retour en de vele boeken waarin de trein een iets minder prominente rol speelt waaronder zijn beide reizen door Afrika.

Niet trein maar auto

In zijn laatste reisboek Het diepe Zuiden reist hij niet meer trein maar per auto. Een verrassende keuze omdat hij in zijn treinboeken zo afgeeft op het reizen per auto. Hij houdt van de trein waarin hij onderweg naar buiten kan kijken en in gesprek is met zijn medereizigers. De verhalen onderweg trekken hem zo aan. Dat zou je in de auto niet kunnen. Of toch wel.

Vanzelfsprekend geeft hij in zijn reisboek een toelichting op de keuze voor de auto. Hij doet dit als hij op het treinstation van Brookshaven. Hij is gewend geraakt aan de luxe van de auto, het kunnen rijden en gaan wanneer hij wil. Bovendien is het spoorwegnet in het Zuiden van de Verenigde Staten ‘fragmentarisch’, maar beschikt dit deel van Amerika wel een goed wegennet.

Hij concludeert het uiteindelijk ook aan het einde van zijn boek:

Voor het eerst reed ik helemaal zelf. Wat de ervaring zo voortdurend tot een genoegen maakte, was dat ik in mijn auto nooit die onvolkomenheid van een vlucht ervoer, nooit dat gedrang en die bevelen op een vliegveld, dat opstijgen of het schokken van een trein waar je maag van omdraait, maar alleen het gezoem van banden, langsschietende lantaarnpalen of bomen, de makkelijke ontsnapping, het geleidelijke vrijkomen van een lange weg die zich ontrolt als een rivier, als de Oude Man zelf. (503)

Ideaal vervoermiddel

Buiten het feit dat de auto een ideaal vervoermiddel is voor de oude man die Paul Theroux is. Hij weet via de tweebaanswegen en haar parkeerplaatsen nieuwe mensen te ontmoeten. Bijna benadert hij de gesprekken die hij in zijn andere boeken in de trein voert. Nu staat hij op een parkeerplaats, bezoekt een wapenbeurs, een kerkdienst, de kapper of hij eet iets in een restaurant met ‘Mom’s’ in de naam.

Gelukkig houdt hij wel de oude vertrouwde argwaan vast voor het reizen per vliegtuig, maar de trein stapt de oude man niet meer in. Hij kiest voor de luxe van zijn auto. Daarmee creërt hij een uniek boek binnen zijn reisboeken: een tocht per automobiel door de Zuidelijke staten van Amerika.

Paul Theroux: Het diepe Zuiden, Vier seizoenen op tweebaanswegen. Met foto’s van Steve McCurry. Oorspronkelijke titel: Deep South. Nederlandse vertaling: Miebeth van Horn. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2016. ISBN: 978 90 450 3051 7. Prijs: € 34,99. 508 pagina’s. Bestel

Het diepe Zuiden

img_20160731_192134.jpgEen nieuw reisboek van Paul Theroux. Wat een goed bericht! Na zijn laatste reis door Afrika, een reis die hij vroegtijdig opgeeft, had ik de moed opgegeven. Van Paul Theroux zal nooit meer een reisboek verschijnen, dacht ik. Tot daar ineens Het diepe Zuiden ligt. Met op de cover een troosteloze parkeerplaats met bijbehorende benzinepomp. Een betere foto is in het oeuvre reisboeken van Paul Theroux niet denkbaar.

Totaal ander reisboek

Een totaal ander reisboek is Het diepe Zuiden van Paul Theroux. De titel van dit boek roept onmiddellijk associaties op met het gelijknamige boek van V.S. Naipaul. Maakte de Indiase Brit de reis in de jaren 1990, Paul Theroux neemt er in 2014 een kijkje.

Een bijna onmogelijke taak gezien het grote aantal reisboeken dat over de Zuidelijke staten van Amerika is verschenen gedurende de 20e eeuw. Veel roadnovels, inclusief de zwerfboeken van bijvoorbeeld Jack Kerouac, een flinke stapel reizigers is Paul Theroux al voorgegaan.

Bijzonder reisboek

Maar hij weet er toch een bijzonder reisboek van te maken. Dit keer reist hij niet in 1 keer door het Zuidelijke Staten van Amerika. Paul Theroux kiest ervoor om elk seizoen naar het Zuiden af te zakken en dan enkele weken rond te rijden. Zo kan hij sommige mensen meerdere keren bezoeken en aan het woord laten. Daarnaast ontdekt hij steeds nieuwe en andere dingen in het Zuiden.

Hij wil met de auto, niet vliegen. Ook slaat hij de algemene regel van het reizen door het Zuiden in de wind:

Nooit bij een tent eten die Mom’s heet, nooit een kaartje leggen met een man die Doc heet. (34)

Tweebaanswegen

Daarnaast kiest Paul Theroux niet voor de grote en brede snelwegen, maar neemt hij de tweebaanswegen die niet altijd even comfortabel zijn. Hij slaapt in de aangrenzende hotelletjes, vaak gerund door Indiërs. Hij typeert deze mensen aan de hand van hun achternaam: Patel.

Paul Theroux drukt meteen met de vinger op de zere plek als hij opschrijft wat er vaak wordt gezegd:

Een van de geruchten die in het Zuiden de ronde doen is dat blanken deze zaken aan Indiërs verkochten als daad van verzet, om ze uit handen van zwarten te houden. (38)

Een pijnlijk constatering die goed waar zou kunnen zijn, gezien de enorme hoeveelheid Indiërs die in het diepe Zuiden een hotel of andere winkel runt. Het gerucht blijkt meer waarheid te zijn dan de schrijver zou willen.

Vooroordelen en het Zuiden

Paul Theroux gaat niet alleen naar het Zuiden het om vooroordelen bevestigd te zien, maar vooral om de verhalen van alle bijzondere mensen hier op te tekenen. Het levert prachtige verhalen op van mensen die vaak gescheiden van elkaar leven, maar vaak meer op elkaar lijken dan ze zelf vermoeden.

Paul Theroux: Het diepe Zuiden, Vier seizoenen op tweebaanswegen. Met foto’s van Steve McCurry. Oorspronkelijke titel: Deep South. Nederlandse vertaling: Miebeth van Horn. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2016. ISBN: 978 90 450 3051 7. Prijs: € 34,99. 508 pagina’s. Bestel

Binge reading – #50books vraag 29

img_20160715_070436.jpgEen opmerkelijk tweetje las ik gisteren van Gerhard Hormann:

De term ‘bing reading’ refereert naar ‘bing watching’ waarbij een hele serie in 1 keer achter elkaar wordt bekeken. De kijkers krijgen er vierkante ogen van, maar volgens nu.nl zouden 4 van de 10 televisiekijkers doen aan ‘bing watching’ of ‘bing viewing’.

Hoe zit het met ‘binge reading’? Het wordt niet alleen in het boek van Jan Dijkgraaf genoemd, maar geldt als een fenomeen waar vooral jong volwassenen zich aan schijnen over te geven. Net als bij het kijken naar televisieseries schijnen ze in 1 keer een hele boekenserie in 1 ruk uit te lezen.

Ik heb het ook wel gehad bij een paar boekenseries. Zo las ik Voskuils boekenreeks van Het bureau in 1 zomer uit. In het eerste jaar van mijn studie was ik zo gek op de Tandeloze tijd van A.F.Th. van der Heijden dat mijn studie eronder leed. Ik las het ene na het andere deel en begon bijna aan de zojuist verschenen 2 3e delen. Gelukkig pakte ik het net op tijd weer op.

Ik merk het ook bij het lezen van het oeuvre van 1 schrijver. Dan heb ik de onbedwingbare neiging om alles te gaan lezen. Ik heb alle romans van P.A. Daum in een paar weken achter elkaar gelezen. Zo las ik al een groot gedeelte van de boeken die Jan Wolkers schreef en werk ik ook de boeken van Paul Theroux af. Gelukkig doe ik het wel kalm aan. Het moet wel leuk blijven.

Dat brengt mij bij de 29e boekenvraag:
Heb jij ook weleens aan binge reading gedaan?

Hoe zit dat bij jou? Heb je weleens in een paar weken achter elkaar het hele oeuvre van een schrijver gelezen? Of waagde je in een heel korte tijd aan een hele serie?

Ik ben erg benieuwd naar jullie antwoorden.

Blog mee over #50boeken

Schrijf een blog over de vraag van vandaag en laat hieronder in de reactie een linkje naar je site staan. Heb je zelf een idee voor een vraag? Ze zijn van harte welkom. Mail gerust een vraag of stel hem in via het contactformulier.

#50books

De leesvraag #50books is een initiatief van Peter in 2013. Martha nam het in 2014 over en in 2015 ging Peter zelf weer verder. Vanaf de eerste vraag doe ik regelmatig mee. Naar overzicht van alle vragen.

Mijn ultieme reisboek: De grote spoorwegcarrousel van Paul Theroux – #50books

image

Zo lang lees ik nog geen reisverslagen. Ik vond het vooral overdreven beschouwingen van reisjes. Bij het lezen vroeg ik mij altijd af in hoeverre het verhaal niet is aangedikt met verzonnen situaties.

Alleen mijn geliefde schrijver Junghuhn had wel een heel mooi reisverslag geschreven. Zo mooi dat ik het redigeerde en er een uit te geven editie voor maakte als afstudeerscriptie. Net als dat ik bij mijn reis door Italië met Goethes Italiaanse reis in de hand door het land trok.

Pas later ontdekte ik het reisverhaal. Ik las Paul Theroux: De grote spoorwegcarrousel. Wat een boek is dat zeg. De verteller reist per spoor door Europa en Azië. Hij zit voornamelijk in de trein, maar weet prachtige verhalen los te krijgen van en over zijn medepassagiers.

Het verhaal over Duffill werkelijk subliem. De verteller weet hier de persoon tegenover wie hij zit zeer treffend te beschrijven. Je ziet hem tegenover je zitten. Je vergeet dat je aan het lezen bent, je zit gewoon in de trein tegenover meneer Duffill.

De kracht van Paul Theroux’ oeuvre is wel dat hij 10 jaar later op zoek gaat naar meneer Duffill. Hij is dan op rondreis door Engeland en doet de woonplaats van zijn oud-reisgenoot in de Oriënt-Expres aan. De opmerkelijke Engelsman is al een paar jaar eerder overleden. Paul Theroux ontdekt dat Duffill voor de geheime politie werkte.

Juist die verhalen over mislukkingen en beschrijvingen van medereizigers maken zijn boeken tot een feest om te lezen. Als hij op weg is naar China zit hij weer in de Oriënt-Expres. Hij reist met een gezelschap dat zijn boek De grote spoorwegcarrousel leest. Hoe hij zichzelf hierbij weet neer te zetten is van een ongekende kracht. Ik geniet van dit soort observaties en zelfspot.

Daarom kan ik maar moeilijk een keuze maken. Voor mij behoort De grote spoorwegcarrousel zeker tot een meesterwerk van het reisverhaal. Een andere meester ontdekte ik jaren later: dat is de Engelsman Redmond O’Hanlon. Hij heeft een heel behapbaar reisverhalen oeuvre, maar hij weet je overtuigend mee te nemen op zijn reizen.

Ook hier speelt de zelfspot een belangrijke rol. Je geniet van de situaties waarin deze natuurliefhebber verzeild raakt. Ongetwijfeld behoort zijn tweede boek Tussen Orinoco en Amazone tot het hoogtepunt uit zijn oeuvre. Vooral als zijn reisgenoot Simon Stockton hem in de steek laat.

Dit soort reisboeken zijn altijd goed te lezen. Ook omdat de ontberingen centraal staan. Het toont het reizen in een ander daglicht: dat van de lijdende reiziger die nauwelijks kan genieten. Hij moet overnachten in smerige hotels, poepen in het oerwoud, elk moment malaria kan oplopen en op zijn minst aan de schijt is.

De waarheid is dan wat minder belangrijk. Het draait bij de boeken van Paul Theroux en van Redmond O’Hanlon om het hele verhaal. Dat staat in dienst van de eigenlijke reis. De boeken lezen als een roman. Uiteindelijk voelt het alsof je anders het boek uitstapt dan je eraan begonnen bent. Iets wat ik betwijfel bij veel hedendaagse reizigers: zij komen alleen met een bruin kleurtje terug, maar zijn zelf niet veranderd.

Ook bij het reisverhaal draait het niet zozeer om de reis die de verteller maakt, maar meer om het verhaal en de ontwikkeling die hij doormaakt. Wat is de uitwerking van het landschap op hem en hoe gedragen de mensen die hij ontmoet zich.

Dat verklaart misschien ook dat de grenslijn tussen een reisverhaal en een roman niet altijd goed te trekken is. Zo geniet ik ook van de romans van Paul Theroux. Al is zijn reisboek De grote spoorwegcarrousel niet te overtreffen.

#50books

Dit is het antwoord op vraag  32 van het blogproject #50books. #50books is een initiatief van Peter Pellenaars. Na Martha Pelkman in 2014 heeft Peter het in 2015 weer overgenomen. Bekijk mijn andere bijdrages voor dit bijzondere boekenblogproject.

Autolift

image

Een persoonlijk verhaal over schrijven dat mij erg trof in de bundel De vrouw van de reiziger, is het verhaal van een autolift in Italië. De verteller is in Italië en krijgt de vraag of hij mensen wil uitnodigen bij de presentatie van zijn boek. Hij denkt even na:

‘Er is maar één iemand, en dat is een Florentijn, maar het kan zijn dat hij niet meer leeft’, zei ik. In zekere zin hoopte ik dat het laatste het geval was, want dan zou ik de achtergrond aan Vittorio kunnen uitleggen. ‘Hij heeft Pietro Ubaldini.’ (236)

Daarna komt het verhaal van de jonge schrijver in Italië. Hij woont er een tijdje om te kunnen schrijven en hij logeert bij een Amerikaanse professor en zijn vrouw. Het echtpaar maakt de hele dag ruzie en hij schrijft erover in zijn dagboek. Tot zij zijn dagboek lezen en hij de wind van voren krijgt

‘Dus zo denk je over ons,’ zei Benny. ‘Na alles wat we voor je gedaan hebben.’ (239)

Hij wordt het huis uitgestuurd en gaat liftend door Italië. Daar belandt hij in een rode Alfa Romeo. De bestuurder vraagt of hij een student is. Nee, hij is een schrijver. Hij krijgt van de bestuurder de uitnodiging om op zijn villa te gaan schrijven. Hij mag er alles doen, maar de verteller durft het niet aan. Er moet een tegenprestatie zijn die de man niet wil vertellen.

Woest is de man dat hij het aanbod niet aanneemt. Hij laat hem achter op een parkeerplaats, midden in Italië. Het is het begin van zijn schrijverschap. Als Pietro Ubaldini aanschuift bij het diner bedankt de verteller hem. Dat hij deze vertwijfelde schrijver heeft achtergelaten en hem aan het schrijven hebt gezet:

‘Dus ik wil u bedanken dat u een van zijn stuk gebrachte vreemdeling geholpen hebt zijn weg te vinden. U wist niet wat u deed, en dat wist ik ook niet, maar het heeft ons hier gebracht – en het is goed zo.’ (252)

Het is een prachtige vertelling hoe talent van een jongeman met schrijfambities wordt aangeroerd. Bij het verlaten van de zaal krijgt hij opnieuw de uitnodiging van Pietro en hij komt er snel achter dat het vermoeden van toen niet zo verkeerd was.

Het verhaal doet denken aan de erotische novelle die Paul Theroux schreef, De vreemdeling in het Palazzo d’Oro. Dit soort verhalen maken de bundel ijzersterk. Een verteller die alles in dezelfde trant vertelt, verveelt. Hier experimenteert Paul Theroux zelfs nog een paar keer. Zoals in ‘De liefde spreekt’ of ‘Lang verhaal kort’ waarin allemaal heel korte verhalen voorbijkomen. Telkens op een andere manier komt de liefde aan bod. Het zijn korte verhalen die soms zelfs aan een mop doen denken. Alleen is de clou dan nog beter.

De verhalenbundel De vrouw van de reiziger laat zien dat Paul Theroux een verhalenverteller pur sang is. Hij kan het niet laten te vertellen en zelfs als een verhaal lijkt op iets dat hij eerder schreef, dan weet hij de spanning op te bouwen alsof hij het voor het eerst vertelt. Nergens maar dan ook nergens had ik het gevoel iets te lezen dat ik al wist.

Paul Theroux: De vrouw van de reiziger. Twintig verhalen. Oorspronkelijke titel: Mr. Bones, twenty stories. Vertaald door Auke Leistra. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2014. ISBN 978 90 254 4439 6. € 21,99. 424 pagina’s.